Uykuya dalmakta güçlük çeken veya gece sık sık uyanan birçok kişi çözümü melatonin kullanımında arıyor. Sağlık Bakanlığı’nın “Türkiye’de Sağlığın Geliştirilmesi Araştırma Raporu” verilerine göre araştırmaya katılan 18 yaş ve üzerindeki bireylerin yüzde 23,7’si uyku sorunu yaşadığını bildirirken, Psikiyatri Uzmanı Dr. Merve Gümüşay melatoninin gelişigüzel kullanılmaması gerektiğine dikkat çekiyor.
Her 4 Kişiden Yaklaşık Biri Uyku Sorunu Bildirdi
Araştırmada uyku problemi yaşadığını belirten yetişkinlerin yüzde 50,3’ü az uyuduğunu, yüzde 24,3’ü uykuya dalmakta güçlük çektiğini, yüzde 16’sı ise hiç uyuyamadığını bildirdi.
Uyku problemlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte melatonin kullanımı da daha fazla gündeme geliyor. Reçetesiz veya internet üzerinden kolaylıkla ulaşılabilmesi ve vücutta doğal olarak bulunan bir hormon olması, melatoninin tamamen zararsız olduğu algısına yol açabiliyor.
Dr. Gümüşay ise melatoninin doğru kişide, uygun dozda ve doğru zamanda bazı uyku sorunlarında yardımcı olabileceğini ancak her türlü uykusuzluğa yönelik genel bir “uyku ilacı” olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirtiyor.
Melatonin Nedir, Nasıl Çalışır?
Melatonin, başlıca beyindeki epifiz bezinden salgılanan ve vücuda gecenin başladığını bildiren bir hormon.
Karanlığın başlamasıyla melatonin seviyesi yükseliyor, sabah ışığıyla birlikte azalıyor. Böylece vücudun yaklaşık 24 saatlik biyolojik saati olarak tanımlanan sirkadiyen ritmin düzenlenmesine katkı sağlıyor.
Melatoninin güçlü bir sakinleştiriciden ziyade beynin zamanlama sistemini etkileyen biyolojik bir sinyal olarak değerlendirilmesi gerekiyor.
Bu nedenle yalnızca kullanılan doz değil, melatoninin hangi saatte alındığı da önem taşıyor. Yanlış zamanlama beklenen etkinin oluşmamasına, hatta biyolojik saatin istenmeyen yönde kaymasına neden olabiliyor.
Melatonin Hangi Uyku Sorunlarında Kullanılabilir?
Melatonin özellikle jet-lag, gecikmiş uyku-uyanıklık fazı bozukluğu ve bazı sirkadiyen ritim problemlerinde yarar sağlayabiliyor.
Uykusuzluktaki etkisi ise kişinin yaşı, uyku probleminin nedeni ve kullanılan preparata göre farklılık gösterebiliyor.
Kronik uykusuzlukta yalnızca takviye kullanımına odaklanılması önerilmiyor. Uyku alışkanlıklarının düzenlenmesi ve uykusuzluğa yönelik bilişsel davranışçı terapi temel tedavi yaklaşımları arasında bulunuyor.
Melatonin Bağımlılık Yapar mı?
Mevcut bilgiler melatoninin benzodiazepinler, bazı uyku ilaçları, opioidler veya alkolde görülebilen klasik fiziksel bağımlılık tablosuyla aynı şekilde ilişkilendirilmediğini gösteriyor.
Bununla birlikte kişinin zaman içerisinde “Melatonin kullanmadan uyuyamam” düşüncesi geliştirmesi psikolojik bir alışkanlığa dönüşebiliyor.
Melatonin bırakıldığında uykusuzluğun tekrar ortaya çıkması da mutlaka yoksunluk anlamına gelmiyor. Bu durum başlangıçtaki uyku probleminin devam etmesinden kaynaklanabiliyor.
Melatoninin Yan Etkileri Neler?
Melatoninin vücutta doğal olarak bulunması yan etkisinin olmadığı anlamına gelmiyor. Kısa süreli kullanım çoğu yetişkinde iyi tolere edilse de sabah sersemliği ve gündüz uykululuğu, baş ağrısı, baş dönmesi, bulantı ve karın rahatsızlığı ile canlı veya rahatsız edici rüyalar görülebiliyor.
Daha seyrek olarak tansiyon düşüklüğü, kusma, karın krampları, huzursuzluk, sinirlilik, kısa süreli kaygı artışı, oryantasyon bozukluğu ve vücut sıcaklığında düşme de bildirilebiliyor.
Özellikle melatoninin etkisinin ertesi güne uzaması durumunda araç kullanırken veya yüksek dikkat gerektiren işler yapılırken dikkatli olunması gerekiyor.
“İşe Yaramadı” Diyerek Dozu Artırmayın
Melatonin kullanımında yapılan hatalardan biri beklenen etki görülmediğinde dozun kişinin kendi kararıyla yükseltilmesi.
Yüksek dozların uzun süreli kullanımına ilişkin güvenlik verilerinin sınırlı olduğuna dikkat çeken Dr. Gümüşay, özellikle internetten farklı doz ve içeriklerde ürünlere kolaylıkla ulaşılmasının bilinçsiz kullanım riskini artırabileceğini belirtiyor.
İleri yaştaki kişilerde melatoninin vücuttan atılması yavaşlayabildiğinden gündüz uykululuğu ve düşme riski de daha önemli hale gelebiliyor.
Melatonin ile Alkol ve İlaç Kullanımına Dikkat
Melatoninin alkol veya diğer uyku ilaçlarıyla birlikte alınması uyku hali ve dikkat bozukluğunu artırabiliyor.
Bazı kan sulandırıcılar, epilepsi ilaçları, bağışıklık sistemini etkileyen tedaviler ve bazı antidepresanlarla da etkileşim ihtimali bulunuyor.
Gebelik ve emzirme döneminde güvenlilik verilerinin sınırlı olması nedeniyle hekim değerlendirmesi önem taşıyor. Epilepsi, otoimmün hastalıklar ile ciddi karaciğer veya böbrek rahatsızlığı bulunan kişilerin de melatonin kullanmadan önce sağlık profesyoneline danışması gerekiyor.
Melatonin Kilo Verdirir veya Yaşlanmayı Geciktirir mi?
Melatonin uyku dışında antioksidan ve diğer biyolojik etkileri nedeniyle de araştırılıyor.
Laboratuvar ve hayvan çalışmalarında enflamasyon, metabolizma, bağışıklık sistemi, cilt, pankreas, kemik iyileşmesi ve farklı biyolojik süreçlere ilişkin sonuçlar elde edilmiş durumda.
Ancak Dr. Gümüşay, laboratuvar veya hayvan deneylerinde görülen etkilerin insanlarda kanıtlanmış tedavi anlamına gelmediğinin altını çiziyor.
Sağlıklı kişilerin bağışıklığı güçlendirmek, kilo vermek, yaşlanmayı geciktirmek veya hastalıkları önlemek amacıyla rutin melatonin kullanımını destekleyecek yeterli klinik kanıt bulunmadığını belirtiyor.
Uykusuzluğun Altında Başka Bir Hastalık Olabilir
Uzun süren uyku sorunlarının yalnızca melatonin kullanılarak bastırılmaya çalışılması, altta yatan başka bir problemin fark edilmesini geciktirebilir.
Depresyon, kaygı bozuklukları, bipolar bozukluk, madde kullanımı, huzursuz bacak sendromu, uyku apnesi, tiroit hastalıkları ve bazı ilaçlar uyku problemlerine yol açabiliyor.
Özellikle uyku ihtiyacının belirgin biçimde azalmasına rağmen aşırı enerji, hızlı konuşma veya düşüncelerde hızlanma gibi belirtilerin bulunması durumunda sorunun yalnızca uykusuzluk olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.
Bu nedenle uzun süren veya günlük yaşamı belirgin şekilde etkileyen uyku problemlerinde, melatonini tek başına çözüm olarak görmek yerine sorunun nedeninin sağlık profesyoneli tarafından değerlendirilmesi önem taşıyor.
