Son dönemde özellikle ABD’de sağlık tartışmalarının merkezine yerleşen “metabolik sağlık” kavramı, yalnızca tıp dünyasında değil, politika ve sosyal medyada da giderek daha fazla konuşuluyor. ABD Sağlık Bakanı Robert F. Kennedy Jr., bu kavramı “Amerika’yı Yeniden Sağlıklı Hale Getir” vizyonunun temel başlıklarından biri olarak öne çıkarırken; doktorlar, akademisyenler ve influencer’lar metabolik sağlığın uzun ve kaliteli yaşamın anahtarı olduğunu savunuyor.
Peki metabolik sağlık tam olarak ne anlama geliyor? Aslında bu kavram, tek bir hastalığı değil; vücudun enerjiyi kullanma, depolama ve dengeleme biçimini yansıtan çok sayıda biyolojik sürecin sağlıklı işlemesini ifade ediyor. Metabolik olarak sağlıklı olmak, genellikle metabolik sendromun bulunmaması anlamına geliyor.
Metabolik Sendrom Nedir?
Bel çevresinin genişlemesi, trigliserit seviyelerinin yüksek olması, “iyi” kolesterol olarak bilinen HDL’nin düşük olması, yüksek tansiyon ve yüksek kan şekeri değerlerinden en az üçünün bir arada görülmesi metabolik sendrom olarak tanımlanıyor. Bu tablo; kalp hastalığı, felç ve Tip 2 diyabet riskini ciddi biçimde artırıyor.
Amerikan Kalp Vakfı’nın verilerine göre, ABD’de yetişkin nüfusun yaklaşık yüzde 90’ında bir düzeyde kardiyovasküler–böbrek–metabolik bozukluk bulunuyor. Bu durum, metabolik sağlığın neden bu kadar az kişide tam anlamıyla mevcut olduğunu da gözler önüne seriyor.
En Büyük Risk: Aşırı Yağlanma
Stanford Üniversitesi Tıp Fakültesi Dekan Yardımcısı Dr. Latha Palaniappan, özellikle karın bölgesinde biriken yağ dokusunun metabolik işlev bozukluğunda kritik rol oynadığını belirtiyor. Bu yağlanma türü, vücudun insüline verdiği yanıtı zayıflatıyor ve metabolik dengeyi bozuyor.
Rockefeller Üniversitesi’nde obezite ve metabolik hastalıklar üzerine çalışan Dr. Paul Cohen ise yağ hücrelerinin kapasitesi aşıldığında, trigliseritlerin karaciğer ve kas gibi olması gerekenin dışında alanlarda biriktiğini ve bunun zincirleme bir bozulmaya yol açtığını vurguluyor. Cohen’e göre bu süreç, insülin direncini artıran iltihaplanmayı tetikliyor ve obeziteyle metabolik bozukluk arasında kısır bir döngü oluşturuyor.
Üstelik vücut şekli de bu riskte belirleyici. Karın bölgesinde yağlanan “elma tipi” vücut yapısına sahip bireylerin, yağlarını kalça ve uyluklarda depolayan “armut tipi” vücutlara kıyasla metabolik sorun yaşama olasılığı daha yüksek.
Yağlanma Bir Uyarı Işığı Olabilir
Dr. Palaniappan, aşırı yağlanmayı bir arabadaki motor uyarı ışığına benzetiyor. Bu durumun, kolesterol, kan şekeri ve tansiyon gibi diğer risk faktörlerinin de devreye girebileceğine işaret ettiğini belirtiyor. Northwestern Üniversitesi Feinberg Tıp Fakültesi’nden önleyici kardiyolog Dr. Sadiya Khan ise metabolik bozuklukların kişiden kişiye farklı başladığını, ancak zamanla genellikle birden fazla hastalığın birlikte görüldüğünü ifade ediyor.
Metabolik Bozukluklar Kronik Hastalıklara Kapı Açıyor
Metabolik risk faktörleri uzun vadede kalp krizi, felç, böbrek yetmezliği ve karaciğer hastalıklarına yol açabiliyor. İnsülin direnci ve karaciğerde yağlanma, günümüzde giderek yaygınlaşan metabolik disfonksiyonla ilişkili yağlı karaciğer hastalığına (MASLD) neden olabiliyor. Ayrıca obezite; meme, kolon, karaciğer ve pankreas dahil en az 13 farklı kanser türüyle ilişkilendiriliyor.
En Etkili Yaklaşım: Önlemek
Ohio State Üniversitesi Tıp Fakültesi’nden endokrinoloji uzmanı Dr. Joshua Joseph, metabolik bozuklukları önlemenin temel adımının sağlıklı kiloya ulaşmak olduğunu vurguluyor. Uzmanlar; sigarayı bırakmak, düzenli egzersiz yapmak, Akdeniz veya DASH diyeti gibi kalp dostu beslenme modellerini benimsemek ve yeterli uyku almak konusunda hemfikir.
Amerikan Kalp Vakfı, haftada en az 150 dakika orta düzeyde aerobik egzersiz ve haftada iki gün kuvvet antrenmanı öneriyor. Ancak veriler, yetişkinlerin yalnızca dörtte birinin bu hedefe ulaştığını gösteriyor. Yaşam tarzı değişikliklerinin yeterli olmadığı durumlarda ise GLP-1 ilaçları, obezite ve metabolik sendromla mücadelede etkili bir seçenek olarak öne çıkıyor. Dr. Khan’a göre erken müdahale, metabolik bozuklukları tersine çevirmek veya ilerlemesini durdurmak için en kritik fırsat.
Metabolik sağlık, yalnızca kilo meselesi değil; kalpten böbreklere, karaciğerden hormona kadar tüm vücudu ilgilendiren kapsamlı bir denge hali olarak görülüyor. Bu nedenle uzmanlar, gelecekte bu kavramın çok daha sık gündeme geleceği görüşünde birleşiyor.
